SƯNG RUỘT DƯ (Appendicitis)
Bác sĩ Nguyễn Văn Đức
8748 E. Valley Blvd., Ste H
Rosemead, CA 91770
Tel: (626) 288-3306
Ruột dư (vermiform appendix) h́nh
như con sâu, thân hẹp, dài khoảng 3 inches (7.5 cm), bám vào
đầu ruột già nằm phía bụng dưới bên
phải.
Giá nó đặc th́ không sao, nhưng
khổ nỗi ḷng nó lại rỗng, ăn thông với ḷng
của ruột già qua một lỗ nhỏ. Cớ sự
chính ở chỗ đó, do nếu có ǵ (như một
miếng phân nhỏ chẳng hạn) trên bước
đường phiêu du từ ruột non sang ruột già,
lỡ lọt vào ḷng nó, là ta có chuyện. Hoặc một
hạch bạch huyết trong ḷng nó to lên (lymphoid follicle
hyperplasia), cũng khiến ḷng nó tắc nghẽn, nó sưng
lên. Người có giun kim, giun đũa, hoặc sán Taenia
trong ruột, có thể bất chợt sưng ruột
dư do giun, sán ḅ vào ḷng ruột dư nằm chơi.
Sưng ruột dư là một trong
những nguyên nhân hay làm chúng ta đau bụng cấp tính
rồi bác sĩ phải đem ta đi mổ nhất.
Trẻ, già, nam, nữ, nó chẳng tha ai, song nó hay xảy ra
nhất cho người trẻ trong hạn tuổi thanh
xuân, mười mấy hai mươi mấy. Sưng
ruột dư hiếm khi đến thăm các trẻ em
dưới 1 tuổi. Hàng năm ở Mỹ, có 250.000
trường hợp sưng ruột dư xảy ra.
Khi ruột dư mới sưng trong
ṿng 24 tiếng đầu, chưa kịp bể ra, x́
mủ vào trong bụng, ta định bệnh
được ngay và đem mổ, tốt lắm, song
nếu nó đă bể, mủ đă vào bụng, vấn
đề trở thành trầm trọng, nhiêu khê hơn
nhiều. Khổ cái, sự định bệnh
thường muộn, do chỉ 55% các trường hợp
sưng ruột dư (hơn một nửa một chút) cho
những triệu chứng điển h́nh khiến chúng ta
mau chóng nhận diện được căn bệnh. Trong
rất nhiều trường hợp, nó giả h́nh che
mắt, gây những triệu chứng giống những
bệnh khác, nhất là ở trẻ em dưới 3
tuổi, người trên 60.
Triệu chứng
Lời kể bệnh của bạn
rất quan trọng, giúp bác sĩ định bệnh mau
chóng, nhất là khi diễn tiến của các triệu
chứng được bạn mô tả rơ ràng, mạch
lạc. Bạn kể bệnh mơ hồ, chúng ta có
thể dắt tay nhau đi lạc đường.
Triệu chứng đầu tiên
của sưng ruột dư luôn luôn là đau bụng.
Đau mơ hồ vùng bụng trên ngay phía giữa, hoặc
đau quanh rốn (ở đây, chúng ta lại thấy công
dụng của cái rốn, phân chia bụng thành trên,
dưới, bên phải, bên trái, ngoài việc để chúng
ta buồn tay bôi dầu cù là). Bạn thấy mắc đi
cầu hoặc thấy muốn đánh hơi (passing flatus),
song có làm vậy, đau nó vẫn không bớt. Bôi dầu cù
là cũng chẳng ăn thua. (Mà dầu cù là, dầu xanh nào
có chữa bệnh ǵ đâu, chỉ làm khổ cái mũi bác
sĩ.) Bạn đau không nhiều, kiểu đau quặn
thôi (crampy pain), và cái đau nhè nhẹ này kéo dài khoảng 4
đến 6 tiếng. Nếu bạn là người dễ
tính, ít hay than phiền, hoặc đang mải ngủ, có khi
bạn cũng chẳng cảm thấy cái đau lúc
đầu của sưng ruột dư.
Nhưng khi ruột dư càng lúc càng
sưng, cái đau trở thành rơ rệt, liên tục, và
cũng nặng hơn, ḅ dần về phía vùng bụng
dưới bên phải. Khi cử động và ho, bạn
thấy đau thêm. Bạn ăn chẳng ngon miệng tí
nào. (Triệu chứng ăn không ngon rất quan trọng, do
thế, nếu bạn vẫn ăn ngon như
thường, th́ chắc không phải sưng ruột dư
rồi.) Bạn có thể cảm thấy buồn nôn
hoặc thực sự ói ra thức ăn, song có ói, th́
cũng không ói dữ lắm, như khi bị trúng độc
thức ăn (food poisoning). Thường, bạn không
bị tiêu chảy khi sưng ruột dư.
Đấy là những triệu
chứng điển h́nh của sưng ruột dư,
nhưng ôi, đời thường dành nhiều thử
thách cho các bác sĩ, v́ chỉ 55% các trường hợp
sưng ruột dư cho những triệu chứng
điển h́nh như vậy. Trẻ em, những vị có
tuổi, và phụ nữ mang thai, sưng ruột dư, hay có
những triệu chứng chả điển h́nh tí nào.
Chẳng hạn, trẻ em 11 tháng đến 35 tháng, khi
sưng ruột dư, thường hay tiêu chảy, và
nhiều trẻ dưới 1 tuổi vẫn đ̣i ăn
như thường. Những vị lớn tuổi, già
yếu, hay có những triệu chứng mơ hồ, không
theo những diễn tiến như kể trên. Phụ
nữ mang thai, sưng ruột dư, có khi thay v́ đau vùng
bụng bên phải phía dưới, lại đau bụng
vùng bên phải phía trên, do tử cung mang thai đẩy
ngược ruột dư ra khỏi vị trí b́nh
thường của nó, lên cao hơn.
Ngay với những người
trẻ, khỏe mạnh, không mang thai, sưng ruột
dư, nhiều trường hợp, cũng có những
triệu chứng không điển h́nh của căn
bệnh.
Thăm khám
Khi thăm khám cho bạn, những ǵ
bác sĩ nhận thấy nơi bạn sẽ tùy vào hai
yếu tố: bạn đă có triệu chứng bao lâu, và
vị trí của cái ruột dư trong bụng bạn (nó
nằm đúng chỗ của nó, hoặc nằm thấp sâu
phía dưới, nằm cao phía trên, nằm nấp sau
ruột già xa phía đằng sau lưng, hoặc cắc
cớ nằm ở bụng dưới bên trái thay v́ bên
phải).
Khi ruột dư bị sưng như
vậy, lúc bác sĩ sờ nắn bụng bạn, đúng
vào chỗ nằm của cái ruột dư, bạn sẽ
cảm thấy đau, và bụng bạn chỗ ấy
gồng cứng hơn những chỗ khác. Đau khi
bị sờ nắn (tenderness) là dấu chứng quan
trọng, v́ nếu không có dấu chứng này, ta không
thể định được bệnh sưng ruột
dư. Dấu chứng này có thể chưa xuất hiện
trong giai đoạn đầu của căn bệnh, khi
bạn mới cảm thấy đau mơ hồ vùng
bụng trên hoặc quanh rốn. Khi cái ruột dư
của bạn chơi ngang, nằm nấp sau ruột già
(retrocecal appendix) măi tận về phía lưng, hoặc
nằm thấp sâu dưới vùng chậu (pelvic appendix),
bụng bạn có thể chẳng đau tí nào khi sờ
nắn, nhưng bạn đau khi bác sĩ đấm
đấm phía sau lưng bạn hoặc khi bác sĩ dùng
ngón tay khám trực tràng (rectal examination) và khám vùng chậu
của bạn (pelvic examination).
Quan sát bạn trong tư thế
nằm, bác sĩ có thể thấy bạn co chân phải
lên, cố không cử động nhiều bên phải v́
đau. Nhiệt độ của bạn b́nh thường
hoặc hơi tăng một chút (99 đến 100.5
độ F, hoặc 37.2-38 độ C). Nếu bạn
sốt cao trên 103 độ F (39.4 độ C), chết
rồi, chắc cái ruột dư bạn bị lủng
rồi (perforation), mủ đă x́ vào trong bụng,
đồng thời dính vào các cơ quan chung quanh, đưa
đến nhiễm trùng vùng quanh ruột dư, hoặc
nặng hơn nữa, nhiễm trùng toàn bụng. Ruột
dư ít khi bị lủng khi mới sưng trong ṿng 24
giờ đầu, ta định được bệnh và
đem đi mổ ngay, nhưng dễ bị lủng sau 48
tiếng đồng hồ.
Các thử nghiệm và phim chụp
Định bệnh sưng ruột
dư chính dựa vào lời kể bệnh có duyên, mạch
lạc, rơ ràng của bạn, thêm vào đấy là bàn tay
thăm khám của bác sĩ. Các thử nghiệm không giúp vào
sự định bệnh cho lắm, song giúp ta loại
bỏ nhiều bệnh khác có thể gây những triệu
chứng tương tự, như sạn đường
tiểu, nhiễm trùng đường tiểu, thai ngoài
tử cung, v.v..
Hai thử nghiệm căn bản cho
bất cứ ai đau bụng dưới là “complete blood
count” (viết tắt CBC, xin tạm dịch “đếm máu
toàn diện”) và phân tích nước tiểu (urinalysis).
Nếu người đau bụng thuộc phái nữ, ta
cần làm thêm trắc nghiệm thử thai (pregnancy test), xem
người phụ nữ có đang mang bầu hay không.
Thử nghiệm máu “complete blood count”
(CBC) cho thấy các trị số của bạch cầu
(white blood cells), hồng cầu (red blood cells) và các tiểu
cầu (platelets), những loại tế bào chính trong máu. Khi
sưng ruột dư, thường “complete blood count” cho
thấy các bạch cầu tăng cao trong máu, khoảng
12.000 đến 15.000 bạch cầu trong mỗi phân
khối máu (b́nh thường, ta có 5.000-10.000 WBC/mm3). Nhưng
đến 10% số người sưng ruột dư có
số lượng bạch cầu trong máu hoàn toàn b́nh thường,
nên ta không thể chỉ dựa vào “complete blood count”
để định bệnh hoặc loại trừ
sưng ruột dư.
Trong mẫu nước tiểu
được phân tích (urinalysis), nếu ta thấy có
nhiều máu (hematuria) hoặc nhiều tế bào bạch
cầu quá (pyuria), chắc bạn không sưng ruột dư
đâu, chỉ bị sạn đường tiểu
hoặc nhiễm trùng đường tiểu thôi, xin
mừng cho bạn. Bạn là phái nữ, thử nghiệm
thử thai cho thấy bạn có bầu, chết, ta nên
nghĩ đến bệnh thai ngoài tử cung (ectopic
pregnancy) là vừa, nếu thực bạn không sưng
ruột dư.
Một lần nữa, đời
lại vẫn chưa dễ như ta tưởng. Xin
lỗi, bạn kể bệnh lơ mơ, khám đi khám
lại, định bệnh vẫn lờ mờ, các
thử nghiệm “đếm máu toàn diện” (complete blood
count), phân tích nước tiểu không giúp ǵ hơn. Và
bạn vẫn c̣n đau nhiều, chẳng lẽ lại
cứ đem bạn đi mổ bừa, mở bụng
bạn ra xem có đúng bạn sưng ruột dư hay không,
nếu không th́ đóng lại cũng chẳng sao? Có lẽ
ta phải nhờ đến các phương pháp siêu âm
(ultrasound) hoặc Cat scan vậy.
Siêu âm rất chính xác (specific) trong
việc xác định bạn không bị sưng ruột
dư, nếu siêu âm cho thấy rơ cái ruột dư của
bạn hoàn toàn b́nh thường, chả sưng to tí nào
cả, ta có thể chắc ăn là bạn không bị
sưng ruột dư. Nhưng độ nhạy (sensitivity)
của nó chỉ khoảng 86%, tức nó không khám phá
được 14% các trường hợp thực sự
sưng ruột dư.
Gần đây, người ta thấy
phương pháp chụp Cat scan có độ nhạy hơn
hẳn siêu âm, đến 96%, chỉ sót có 4% các
trường hợp thực sự sưng ruột dư.
Nếu bạn đau không phải v́ sưng ruột dư,
Cat scan cũng khám phá những bệnh khác trong bụng
khiến bạn đau hay hơn siêu âm.
Chữa trị
Trong trường hợp rơ ràng, không
c̣n nghi ngờ ǵ nữa (bạn kể bệnh có duyên, mạch
lạc, tả đúng diễn tiến của các triệu
chứng, bác sĩ khám thấy đúng là sưng ruột
dư), ta nhờ bác sĩ giải phẫu mổ ngay đi
thôi, bạn nhé, lấy cái ruột dư đang làm phiền
bạn ra, và rồi bạn sẽ thơ thới rời nhà
thương, về lại nhà trong ṿng vài ngày. Sưng
ruột dư, ai cũng có thể bị, đây là việc
Trời kêu ai nấy dạ, bạn chẳng nên buồn.
Vả, ruột dư nó... thừa, cắt đi cũng
chả sao. Và nếu mổ đúng lúc, khi ruột dư
chưa bể vỡ, vết mổ sẽ nhỏ thôi,
chỉ chừng 3 cm.
Trường hợp ta c̣n phân vân
chưa rơ, bạn chịu khó... vào nhà thương nằm,
để bác sĩ theo dơi. Cứ độ vài giờ, bác
sĩ lại đến thăm bạn, xem các triệu
chứng của bạn tiến triển thế nào, và khi
khám cho bạn, có thêm những dấu chứng ǵ mới.
Cứ 4 tiếng, ta làm lại thử nghiệm “đếm
máu toàn diện” (complete blood count), xem lượng bạch
cầu trong máu vẫn vậy, hoặc nó từ từ
tăng lên. Nếu càng lúc càng có thêm bằng chứng bạn
đúng bị sưng ruột dư, ta sẽ mổ cắt
nó đi, trước khi nó bể vỡ, x́ mủ vào trong
bụng bạn. C̣n may mắn, bạn bớt đau
dần, không sưng ruột dư, thường 24 tiếng
sau, bác sĩ sẽ để bạn hân hoan ra về.
Ôi, cái ruột dư, v́ nó trước
bao người đă mất mạng, hoặc nếu
sống sót, cũng bao biến chứng. Nay tỉ lệ
tử vong do sưng ruột dư đă giảm thiểu
nhiều (không đến 1 người mất mạng trong
100 trường hợp sưng ruột dư). Nhờ vào
tŕnh độ y học cao hơn, nên bệnh
được định ra sớm hơn, kỹ
thuật giải phẫu, gây mê cũng tân tiến hơn
trước.