HÔI
MIỆNG (Bad breath)
Bác
sĩ Nguyễn Văn Đức
8748 E. Valley Blvd. # H
Rosemead, CA 91770
(626) 288-3306
Chết chửa, hơn một nửa
số người sống ở Mỹ, một lúc nào
đó, sẽ bị hôi miệng. Hàng năm, ở Mỹ,
ngườ
ta tốn hơn 500 triệu mỹ-kim
để “giữ thơm hơi thở”.
Có người tự biết, đến than với bác
sĩ rằng ḿnh hôi miệng. Thường
hơn, người hôi miệng không biết miệng ḿnh
hôi, cho đến khi được người khác cho
biết. Kể ra, hôi miệng cũng
bất tiện, có khi trở ngại cho công việc. Nhưng ít ai biết hôi miệng có thể là
triệu chứng của một bệnh quan trọng bên
trong.
Nguyên nhân
Các nguyên nhân
gây hôi miệng thuộc hai loại: không phải do bệnh,
và do bệnh. Nói chung, đa số
trường hợp hôi miệng (đến 90%) có nguyên nhân
gây hôi nằm ngay trong miệng.
1.
Không phải do bệnh:
- Hôi
miệng buổi sáng: trong lúc ta ngủ ban đêm,
nước miệng gần như ngừng chảy. Nước
miếng là một loại xà-bông rất tốt của
miệng, có tính sát trùng. Không có nhiều nước
miếng ban đêm, các vi trùng trong
miệng sinh sôi nảy nở, tạo ra mùi hôi.
Miệng khô
(dry mouth), do bất cứ nguyên nhân nào (trong lúc ngủ, do
tật bệnh, do dùng thuốc, do thở bằng miệng, ...) khiến miệng thêm hôi.
Miệng khô kinh niên, cũng gây sâu răng, nhiễm trùng, niêm
mạc miệng thiếu nước và teo nhỏ.
- Dụng
cụ nha khoa trong miệng (mouth appliances): răng giả,
cầu răng, hoặc dụng cụ nha khoa khác trong
miệng là nơi các vụn thức ăn trôi dạt vào
ẩn náu, trong cơn sóng gió gây do hai hàm răng, lúc ta ăn.
Những vụn thức ăn ấy sẽ hư thúi, làm
mồi cho các vi trùng có sẵn trong
miệng ăn nhậu. Nơi nào có ăn
nhậu, nơi đó có mùi. Nếu có thể, ta nên tháo
gỡ và chùi rửa răng giả, cầu răng, v.v. ngày
một lần vào buổi tối, rồi ngâm chúng qua đêm
trong nước sát trùng. Hoặc làm đúng theo
lời chỉ dẫn của nha sĩ.
- Tuổi
tác: mùi của hơi thở thay đổi theo
tuổi tác. Ta hay bảo hơi thở của trẻ em thơm mùi sữa. Lớn lên, từ tuổi
vị thành niên (adolescence) đến tuổi trung niên (middle
age), hơi thở đă kém thơm tho.
Càng cao tuổi, hơi thở càng dễ có mùi, dù ta giữ
ǵn vệ sinh răng miệng đúng cách. V́,
càng cao tuổi, các tuyến nước bọt trong
miệng ta càng kém đi, tiết nước bọt ít
về lượng, kém về phẩm.
- Nhịn
đói: nhịn đói có thể gây hôi miệng.
Người bỏ bữa v́ lười ăn
hoặc ăn kiêng (dieting) hay hôi miệng. Khi ăn, ta nhai
làm nước miếng tiết ra nhiều, rửa,
giết bớt vi trùng trong miệng,
khiến miệng bớt hay hết hôi.
- Thuốc
lá: thuốc lá loại nào cũng gây hôi miệng. Bỏ nó đi thôi, bạn ơi.
- Thức
ăn: một số các chất từ thức ăn được hấp thụ vào máu,
rồi thải ra ngoài cơ thể qua phổi. Hành, tỏi, rượu, pastrami (thịt ḅ
ướp) gây hôi miệng qua cơ chế này. Phổi cũng thải những chất biến
dưỡng của các chất thịt (proteins) và mỡ
(fats). Ăn thịt nhiều
tất dễ hôi miệng. Ơ hơi, hoặc ói mửa
cũng gây hôi miệng.
- Thuốc:
những thuốc dùng có tác dụng làm khô miệng
đều có thể gây hôi miệng. Kể ra
th́ có nhiều thuốc làm khô miệng lắm.
Chẳng hạn, các thuốc chống histamines (antihistamines)
dùng chữa ngứa, chữa dị ứng mũi, ...,
như Benadryl, Chlor-Trimeton, Dimetapp, ..., các thuốc chữa
bệnh tâm thần (anxiolytics, antidepressants, antipsychotis...).
Rồi thuốc lợi tiểu (diuretics), nhiều thuốc
chữa cao áp-huyết, thuốc chống đau, ...
2. Là
bệnh đấy:
- Các
bệnh hàm miệng:
Như đă biết, trong đa số các trường
hợp hôi miệng, vần đề nằm ngay trong
miệng. Vệ sinh răng miệng không đủ, để
bị sâu răng, để vụn thức ăn
cứ lẩn quẩn trong miệng, sẽ giúp các vi trùng
sinh sôi nảy nở.
Bệnh
răng và bệnh viêm lợi kinh niên, có lẽ là những
nguyên nhân gây hôi miệng nhiều nhất, v́ tạo
điều kiện thuận lợi cho các vi trùng phát
triển dân số.
Các vấn
đề làm viêm sưng miệng (stomatitis) hoặc
lưỡi (v́ bệnh, do dùng thuốc, do cơ thể
thiếu các sinh tố, ...) gây hôi
miệng khi miệng, môi lở, nứt, thức ăn bám
vào những chỗ nứt, lở này. Các vi
trùng lợi dụng thời cơ, ăn nhậu các vụn
thức ăn bám vào những chỗ nứt, lở này,
tạo mùi hôi. Nấm Candida mọc trong
miệng cũng gây hôi miệng. (Nấm Candida là
một loại nấm gây bệnh hay mọc ở những
chỗ ẩm của cơ thể như trong âm
đạo, trong miệng, ..., nhất là ở người
dùng trụ sinh lâu ngày, hoặc người đang mang
bệnh như bệnh AIDS, bệnh ung thư, làm giảm
sức kháng cự của cơ thể). Hôi miệng
cũng có thể gây do ung thư cổ
họng (pharyngeal cancer).
Ở mang tai (phía dưới tai, ngay quai hàm) có tuyến
nước miếng quan trọng gọi là tuyến parotid.
Nhiều bệnh làm tuyến parotid tổn
thương, không tiết đủ nước miếng
để rửa sạch miệng, gây hôi miệng.
Chỉ xin kể ở đây một vài bệnh hoặc
vấn đề có thể làm tuyến này viêm sưng:
tiểu đường, uống rượu, suy dinh
dưỡng (malnutrition), mang thai, ung thư máu,
...
- Các
bệnh toàn diện (systemic disease):
Bệnh
tiểu đường có thể làm hơi thở có mùi
rất ngọt, như mùi trái cây, hay mùi acetone. Ngược lại, bệnh suy thận (renal
failure) khiến ta thở ra hơi có mùi như mùi tanh
của cá.
Suy gan nặng đưa đến hôn mê làm hơi
thở có vị ngọt amine. Một số
người xơ gan (cirrhosis) thở ra mùi giống mùi máu
cũ (decayed-blood odor) hay mùi trứng hư. Bệnh ung
thư máu (leukemia) cũng vậy, có
thể tạo cho hơi thở một mùi máu cũ.
Nóng sốt cao và thiếu nước trong cơ thể
(dehydration) làm giảm sự tiết nước miếng,
đưa đến hôi miệng. Cơ thể thiếu các chất
sinh tố hay muối khoáng, như sinh tố A, sinh tố
B12, chất sắt (iron), kẽm (zinc), sẽ làm miệng
khô, nứt nẻ, khiến vụn thức ăn dễ bám
vào những chỗ nứt nẻ này.
- Các
bệnh tiêu hóa:
Người
mang bệnh dội ngược bao tử-thực quản
(gastroesophageal reflux disease: thức ăn
trong bao tử dội ngược lên thực quản, do van
đóng giữa thực quản và bao tử lỏng) có
thể hôi miệng. V́ van đóng giữa thực quản và
bao tử lỏng, không đóng kín, các mùi không thơm
trong bộ tiêu hóa bay ngược lên thực quản,
rồi theo miệng thoát ra ngoài. Các nguyên nhân tiêu hóa khác gây
hôi miệng: ung thư bao tử, nhiễm trùng ruột, ... Chảy máu đường
tiêu hóa cũng làm hơi thở có mùi như mùi máu đang
hư thúi.
- Bệnh
mũi: các bệnh viêm mũi, nhiễm trùng các xoang quanh
mũi, vật lạ hoặc bướu trong mũi
đều có thể gây hôi miệng.
- Bệnh
phổi: như viêm ống phổi, viêm phổi, bệnh
lao, ung thư phổi, ...
- Bệnh
tâm thần: có nhiều vị chẳng hôi miệng tí nào,
nhưng cứ quyết rằng miệng ḿnh hôi. Đây là ảo tưởng miệng bị hôi
(delusions of halitosis). Những vị có ảo
tưởng như vậy có thể đang mang bệnh
sầu buồn (depression), bệnh tâm thần phân liệt
(schizophrenia), bệnh tâm thần biểu lộ bằng
triệu chứng thể chất (somatization),
...
Định
bệnh
Xin lỗi bạn, nếu bạn có lỡ hôi miệng,
và muốn chữa, đi khám bác sĩ, bạn nên kể
bệnh thế nào? Chỉ cần nói: “Miệng tôi hay
bị hôi” có đủ chăng?
Chúng ta đă biết, có vô số nguyên nhân gây hôi
miệng, dù đa số những nguyên nhân nằm ngay trong
mồm miệng của chúng ta. Giúp bác sĩ
định bệnh, xin bạn kể bệnh tỉ
mỉ. Bạn nhớ đem theo bà
xă để bà xă bổ túc thêm chi tiết.
Bạn cho biết vấn đề bắt đầu
từ lúc nào. Rồi bạn cho biết
miệng bạn hôi thường trực (constant), hay lúc hôi
lúc không (intermittent). Lúc nào cũng hôi miệng hay gây do
bệnh răng miệng, hoặc bệnh toàn diện.
Miệng lúc hôi lúc không hay do bệnh
đường tiêu hóa, thí dụ như bệnh dội
ngược bao tử-thực quản.
Bạn cho
biết các yếu tố nào làm bạn hôi miệng
(chẳng hạn đi làm buổi sáng quên đánh răng, ...), yếu tố nào làm hôi miệng
nặng hơn (thí dụ, bận việc quá nên hay bỏ
bữa, ...), và yếu tố nào làm chứng hôi miệng
của bạn nhẹ đi (chẳng hạn, năng
đánh và floss răng, ...).
Bạn
kể cho bác sĩ nghe về thói quen ăn uống của
bạn, bạn có hút thuốc lá không, và đồng
thời, các bệnh bạn đang bị, nếu có, cùng các
thuốc chữa bệnh nào bạn đang dùng. (Cách tốt
nhất là bạn đem tất cả các thuốc đang
dùng ở nhà theo, mỗi khi đi khám
bệnh).
Sau khi nghe
bạn kể bệnh, và đặt thêm những câu hỏi
hầu làm sáng tỏ thêm vấn đề nếu cần,
bác sĩ sẽ thăm khám bạn kỹ lưỡng và toàn
diện (complete physical examination). Bác sĩ
sẽ đặc biệt khám kỹ miệng của
bạn, kể cả hai môi, xem chúng có lở, nứt v́
chấn thương, nhiễm trùng hoặc bướu
(tumor). Hai hạch hầu ở hai bên cổ họng
của bạn (tonsils), nếu có những chỗ lồi
lơm, biết đâu cũng làm bạn hôi miệng, v́ vụn
thức ăn có thể chui vào ẩn náu tại những
chỗ lồi lơm này.
Bạn có
thể được yêu cầu ngậm kín miệng và
thở ra thật mạnh bằng mũi: nếu có mùi hôi,
đang có một bệnh toàn diện khiến hơi
thở bạn có mùi đây chăng? Ngược lại,
nếu bạn bịt chặt mũi, ngậm kín miệng,
ngưng thở một chút, rồi thở nhẹ ra
bằng miệng, mà có mùi hôi bác sĩ ngửi thấy
được: a, có ǵ trong miệng hay cổ họng
khiến hơi thở bạn không được thơm rồi đây.
Sau đó, tùy lời kể bệnh của bạn,
và tùy những ǵ t́m thấy trong lúc thăm khám cho bạn,
nếu cần, bác sĩ sẽ cho làm các thử nghiệm
(tests), hoặc chụp phim (radiographic studies).
Thường thường, th́ rồi chúng ta cũng sẽ
t́m ra nguyên nhân nào đó khiến miệng bạn không thơm. Có khi, ngửi đi ngửi lại,
vẫn không thấy hơi thở của bạn hôi, khám
đi khám lại măi, vẫn không t́m ra nguyên nhân rơ rệt nào
có thể giải thích tại sao bạn cứ nghĩ
rằng hơi thở của bạn hôi, và dù cả bà xă
bạn cũng bảo miệng bạn có thấy hôi đâu,
bác sĩ sẽ bắt đầu nghĩ rằng bạn
bị ảo tưởng hôi miệng. Nếu vậy, hay là
ta nhờ đến bác sĩ tâm thần giúp đỡ, phân
tích xem bạn đang có bệnh tâm thần nào
chăng?
Chữa
trị
Sự chữa trị hôi miệng tùy vào nguyên nhân ta t́m
ra. Nếu
kẻ thù gây hôi miệng của ta nằm ngay trong miệng,
và thường là vậy (đến 90% các trường
hợp), th́ vệ sinh răng miệng là cách chữa chính.
Chúng ta nên đánh răng ít nhất 2 lần mỗi ngày,
đồng thời làm sạch các kẽ răng bằng
cách “floss” răng với giây floss ít nhất ngày 1 lần. Nên
đánh răng đúng kỹ thuật, bàn chải đánh
răng chạm chân răng, chỗ
răng và lợi giao nhau. Tiện bàn chải, ta chải luôn
cả lưỡi, v́ lưỡi cũng là chỗ thức ăn hay bám vào gây hôi. Chải lưỡi
thật kỹ trước khi đi ngủ ban đêm và vào
buổi sáng thức dậy cũng giúp chứng hôi miệng
giảm nhiều. Bạn nhớ đi thăm nha sĩ
mỗi năm hai lần để chà rửa răng,
đồng thời để nha sĩ thăm khám xem
răng lợi có chỗ nào hư hỏng cần chữa.
Ăn một thực phẩm ít thịt, nhiều rau trái,
khiến người nhẹ nhơm, khiến miệng bớt
hôi. Hành, tỏi, pastrami (thịt ḅ ướp)
dễ làm hôi miệng, chớ nên dùng nhiều.
Nếu có thể, ta bỏ bớt những thuốc dùng
khiến miệng bị khô. Nếu khô
miệng vẫn không bớt, ta dùng nước miếng
giả (saliva substitutes) 30 phút trước mỗi bữa
ăn. Nhai kẹo cao-su, loại không có
đường (sugar-free gum), là cách rất tốt giúp
nước miếng tiết ra nhiều, rửa sạch
miệng. Uống nước cho
đủ cũng làm bớt khô miệng. Rượu, thuốc lá làm hôi miệng, ta chả
nên tiếc, cứ bỏ quách cho xong.
Các
nước xúc miệng giữ miệng cho thơm
chỉ giúp ta dấu được mùi hôi trong thời gian
ngắn, và nước xúc miệng có chứa chất
rượu có thể khiến miệng ta khô. Một
thuốc xúc miệng có tên Peridex, dùng thường xuyên,
sẽ khiến lượng vi trùng trong
miệng giảm bớt, giúp ngừa sâu răng và viêm
nướu (pha nửa phần nước nửa phần
thuốc, giữ trong miệng 30 giây, ngày hai lần sau khi
đánh răng). Thuốc rất tốt cho những vị
v́ bệnh (thấp khớp, lẫn, tai biến mạch máu năo, ...), không thể đánh răng và floss
răng đúng cách. Có điều, Peridex
cần có toa bác sĩ mới mua được.
Thuốc có thể bám vào, đổi màu răng và niêm
mạc miệng, hoặc thay đổi vị giác. Do
thế, người dùng thuốc Peridex cần
được nha sĩ khám răng miệng trước
khi dùng thuốc, sau đó, ít nhất 6 tháng một lần.
Cái miệng
không có không được, thơm lúc c̣n
thơ, nặng mùi dần khi tuổi đời chồng
chất. Rất nhiều nguyên nhân khác nhau gây
hôi miệng, nhưng trong đa số các trường
hợp, kẻ thù gây hôi nằm ngay trong miệng.
Vệ sinh răng miệng làm đầu, nếu vẫn
không bớt hôi miệng, bạn nên đi khám bác sĩ, và
kể bệnh tỉ mỉ, chi tiết.
Kỹ như Mỹ, mà hơn nửa số người
Mỹ (đừng quên chúng ta cũng là dân Mỹ cả
đấy), một lúc nào đó, c̣n bị hôi miệng. Không
biết có dân tộc nào, mồm miệng thơm
hơn?